[ ZUS nie może kwestionować ubezpieczenia na Słowacji ]

W wyroku z dnia 6 czerwca 2013 roku (sygn. akt II UK 333/12) Sąd Najwyższy uznał, że ZUS nie ma kompetencji do kwestionowania etatów, na których polscy przedsiębiorcy są zatrudniani za granicą.

Wyrok został wydany w sprawie, w której polski przedsiębiorca prowadził działalność gospodarczą w Polsce i z tego tytułu odprowadzał składki na ubezpieczenie społeczne do ZUS. Następnie zawarł umowę o pracę na czas nieokreślony w wymiarze 1/8 etatu z pracodawcą mającym siedzibę na Słowacji. Tam miał świadczyć pracę polegającą na rozprowadzaniu ulotek oraz zachęcaniu firm i osób prywatnych do korzystania ze szkoleń internetowych, za wynagrodzeniem miesięcznym w kwocie 38,50 EUR. Po zawarciu tej umowy, przedsiębiorca wyrejestrował się z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych i przestał odprowadzać składki, a następnie złożył wniosek o ustalenie ustawodawstwa słowackiego jako właściwego dla jego ubezpieczenia społecznego. ZUS odmówił wydania takiego poświadczenia, a przedsiębiorca odwołał się do Sądu.

Sąd Okręgowy przyznał rację ZUS, uznając, że umowa o pracę została zawarta dla pozoru, co oznaczało podleganie polskiemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu wykonywania działalności gospodarczej. Sąd Apelacyjny, podzielił to stanowisko, wskazując, że umowa o pracę zawarta z pracodawcą słowackim jest nieważna, jako służąca obejściu prawa.

Rozpoznając skargę kasacyjną przedsiębiorcy Sąd Najwyższy stwierdził, że zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba podejmująca pracę najemną w innym państwie Unii podlega w zakresie ubezpieczeń społecznych ustawodawstwu tego państwa członkowskiego, w którym wykonywana jest praca najemna (lex loci laboris). Przedsiębiorca wszedł w stosunki ubezpieczenia społecznego o charakterze transgranicznym przez jednoczesne wykonywanie działalności w różnych państwach, co spowodowało konieczność zbadania, czy spełniał warunki ubezpieczenia ustanowione przez słowacki system zabezpieczenia społecznego. W tym wypadku ZUS nie miał jednak kompetencji do oceny zaistnienia stosunku ubezpieczenia. Określenie ustawodawstwa właściwego wskazującego na instytucję miejsca świadczenia pracy najemnej (Słowacja) wyłącza ocenę przez instytucję miejsca zamieszkania (ZUS), czy stosunek prawny będący podstawą objęcia ubezpieczeniem społecznym w kraju świadczenia pracy jest ważny według prawa miejsca zamieszkania ubezpieczonego (Polska).

ZUS może oczywiście powziąć wątpliwości co do określenia mającego zastosowanie w takiej sytuacji ustawodawstwa. Wątpliwości tych ZUS nie może jednak sam rozstrzygać, lecz musi dostosować się do trybu rozwiązywania sporów w zakresie ustalenia ustawodawstwa właściwego, który nakazuje zwrócenie się – w przypadku istnienia wątpliwości bądź rozbieżności – do instytucji innego państwa członkowskiego. Instytucje niezwłocznie dostarczają lub wymieniają między sobą wszystkie dane niezbędne dla ustanowienia i określenia praw i obowiązków osób, do których ma zastosowanie rozporządzenie podstawowe. ZUS ani sądy nie mogą bowiem spowodować sytuacji, w której osoba prowadząca działalność i wykonująca pracę najemną w różnych państwach członkowskich Unii nie będzie podlegała żadnemu ustawodawstwu lub że będzie podlegała ustawodawstwu więcej niż jednego państwa.